Участники: Валентин Акудович, беларуский философ, автор трех книг «Мяне няма» (1998), «Разбурыць Парыж» (2004) и «Вялікая здрада» («Дзеяслоў», №№ 10, 11 і 12 ), Александр Адамянц, автор интернет-проекта «Интеллектуальное сообщество Беларуси», Ольга Шпарага, беларуский философ.

Ольга Шпарага: Уважаемый Валентин, большое спасибо, что Вы согласились принять участие в нашей первой беседе на тему «Кто он, интеллектуал Беларуси?». Данная тема является, вне всякого сомнения, основным связующим элементом этого сайта. Объясняется это тем, что интеллектуал рассматривается нами в качестве одного из основных связующих элементов общества. В каком смысле? В том смысле, что он сам практикует и пробуждает у других критическое мышление, которое, как мне кажется, является одним из важнейших гарантов развития, как каждого конкретного человека, так и общества в целом.

Александр Адамянц: Слово «интеллектуал» отсылает нас к западному культурному контексту. Сразу вспоминаются такие имена как Ж. П. Сартр, А. Камю, М. Фуко, Ю. Хабермас, Э. Саид, Н. Хомский и др. Поэтому уместно было бы спросить: правомерен ли вообще вопрос о «беларуских интеллектуалах»? Не является ли такая постановка вопроса искусственной, механическим переносом западных реалий на нашу беларускую почву? Возможно, для нашего беларуско-российского культурного ареала более органичным является слово «интеллигенция»? Однако, феномен интеллигенции, в частности, «русской интеллигенции» несет на себе тяжелый груз исторический ответственности, связанный с большевистской революцией 1917-го года. Русская интеллигенция, как известно, подвергалась весьма жесткой критике такими выдающимися философами как Н. Бердяев, С. Франк, С. Булгаков (Сб. «Вехи»). Бердяев, например, обвинял интеллигенцию в «отщепенстве» и «нигилизме», указывая на ее разрушительный, реактивный (в ницшеанском смысле) характер. Как Вы оцениваете интеллектуальную ситуацию в Беларуси? Существует ли в беларуском обществе такая группа, которую можно было бы отнести либо к интеллектуалам в западном понимании, либо к интеллигенции в российском смысле? Или, быть может, у нас существует нечто третье, отличное от первого и второе, что-то специфически беларуское?

Валянцін Акудовіч: У мяне алергія на даведкавую літаратуру (а, можа, гэта нават нейкая лакалізаваная форма бібліяфобіі?). Таму я ніколі не даведаюся як прэзентуюць дыфініцыі “інтэлектуал” і “інтэлігент” розныя тлумачальныя слоўнікі. Хаця, што праўда, у сваю пару я добра такі начытаўся ўсялякіх расейскіх кніжак, дзе феномен інтэлігенцыі слынныя аўтары аналізавалі ў самых неверагодных камбінацыях. Але і тады, калі я тыя кніжкі чытаў, тэндэнцыя вінаваціць расейскага інтэлігента ў “кастрычніцкай катастрофе” не падавалася мне лішне пераканаўчай. Тым болей не бачыцца яна слушнай цяпер, калі я ўжо даўно не чытаю мітуслівых расейскіх кніжак. Што да “злачыннай” сутвы інтэлігенцыі, дык у гэтам плане расейцы проста падхапілі і перайначылі на свой капыл наіўную еўрапейскую схему, згодна якой першапрычынай Вялікай французскай рэвалюцыі аб’яўляліся “энцыклапедысты” -- Вальтэр, Русо, Дзідро і г.д. (Дакладней, спачатку яны падхапілі схему самой рэвалюцыі, а ўжо потым прафанную версію яе як бы першапрычыны). Аднак вінаваціць інтэлектуала у сацыяльный катастрофе не больш разумна, чым доктара ў той смяротнай хваробе, якую ён выявіў у пацыента. Нямецкі фашызм паспяхова паўстаў нават насуперак інтэлеуктуальнаму супраціву, а сталінізм – з татальнага вынішчэння расейскай інтэлігенцыі…

Вяртаючыся да “апазіцыі дыфініцыяў” інтэлектуал – інтэлігент, я б яе тут засведчыў не арыгінальна, але затое гранічна проста. Інтэлектуал – гэта эўрыстычная катэгорыя, а інтэлігент – этычная. Класічны расейскі інтіэлігент у сваёй масе быў не вельмі адукаваным чалавекам і гэтую сваю хібу кампенсаваў этычным імператывам. Але паколькі этычнае, як цэлае, ужо даўно апынулася цалкам інтэграваным у тэхналагічныя практыкі сучаснай цывілізацыі, дык інтэлігент застаўся без канстытуючай яго функцыі. (Тэхнакратычная цывілізацыя вызваліла этычнае з дыскурса ідэальнага, каб на ягонай базе сканструяваць паліткарэктнае сацыяльнае. Рэальнасць этычнага імператыва сёння – гэта турнікет на ўваходзе ў метро, рэгуліроўшчык на скрыжаванні дарог, прафсаюзны камітэт, сацыяльнае страхаванне, урэшце, будзільнік). Чым займацца ў такой сітуацыі інтэлігенту, як інтэлігенту, я не надта сабе ўяўляю. Ды нічым сваім, інтэлігентскім, ён даўно ўжо і не займаецца. Бо ад інтэлігента, як этычна-сацыяльнай падзеі, засталося адно толькі слова, якім, каб і хацеў, дык без іроніі і няма што назваць.

Зрэшты, не лепей справы складваюцца і ў “інтэлектуала” – толькі ўжо наадварот “не лепей”. Паколькі ў шырокім сэнсе інтэлектуал – гэта той, хто займаецца разумовай (інтэлектуальнай) працай, дык ужо сёння інтэлектуалам можна назваць калі не кожнага, дык кожнага другога. А з улікам таго, што колькасць фізічнай працы, як толькі фізічнай, неўзабаве апынецца “блізу нуля”, дык перспектываў у гэтай дыфініцыі таксама не бачна. Але паколькі яна мне падабаецца, дык для сябе я яе абараніў “эўрыстычнай катэгорыяй”, каб як найдалей развесці інтэлектуалаў, якія займаюцца “механічнай” разумовай працай, ад тых, для каго інтэлектуальная дзейнасць ёсць формай творчасці і, шырэй, адбывання быцця.

Ольга Шпарага: В одном из эссе своей последней книги Вы пишите, что те, кто озабочен судьбой Беларуси, должны, прежде всего, сделать проблемой самих себя, стать самостоятельным субъектом пространства Беларусь. Иначе говоря, видеть своей задачей не служение какой-то Идее, например, национальной, а критическое отношение к этой Идее и к самим себе, как ее носителям (даже если это приведет к отказу от Идеи…). Для меня этот Ваш призыв и означает призыв стать интеллектуалом. Но означает ли это, что в Беларуси пока нет интеллектуалов? Считаете ли Вы себя интеллектуалом?

Валянцін Акудовіч: Інтэлектуалаў (і ў маім, эўрыстычным разуменні) у нас даволі. Прынамсі, тыя асяродкі, у якіх я пераважна знаходжу сябе, складаюцца менавіта з іх. Магчыма і залішне самаўпэўнена, але сябе я таксама адношу да інтэлектуалаў. А як яшчэ можна назваць чалавека, які здольны закахацца ў прыгожую думку, як у прыгожую жанчыну? А можа і яшчэ мацней!..

Сёння, як вядома, адбываецца татальная мінімізацыя ролі інтэлектуала. Гэтаму свету інтэлектуал зрабіўся амаль не патрэбным. Яму даволі палітыка, паліттэхнолага і журналіста… Але нягледзячы на відавочнасць гэтай тэндэнцыі, мне ўяўляецца надзвычай істотным, каб у Беларусі выразна акрэсліўся яркі, адметны і эўрыстычны інтэлектуальны дыскурс. Без яго Беларусь назаўжды застанецца непоўнай. Моцна непоўнай. Поўнай адно напалову.

Ольга Шпарага: Кроме прошлого и настоящего нам всем хочется надеяться на будущее. Как мне кажется, интеллектуал – это тот, кто не хочет препоручать будущее кому-то другому, а хочет сам его создавать и отвечать за него. Тогда, каковы задачи интеллектуала сегодня в Беларуси? На что должны ориентироваться беларуские интеллектуалы? Нуждаются ли они во взаимодействии и солидарности, в том числе с другими группами общества?

Валянцін Акудовіч: У інтэлектуала, што беларускага, што хоць якога яшчэ, адна задача – прарываць аблогу немагчымага. І ўжо іншае рэч, што для інтэлектуала, які аднойчы прачнуўся інтэлектуалам у Беларусі (у прасторы, якая для яго адкрылася як «terra inkognita), за гэтым “немагчымым” не трэба далёка хадзіць, яно чакае яго літаральна “за парогам” і ён як бы a priori мусіць прарвацца праз яго, як праз сваю ўласную інтэлектуальную праблему, якую ніякім іншым чынам нельга абмінуць. Прынамсі, калі яму імпануе быць менавіта беларускім інтэлектуалам.

Ольга Шпарага: Так сложилось, что в европейской культуре вплоть до эпохи постмодерна – второй половины 20го века - интеллектуалами были высокообразованные люди. Однако интеллектуалами делало их не просто образование, а понимание необходимости своего активного включения в происходящие в обществе процессы. В этом смысле, традиционным для западного интеллектуала было занятие политикой (об этом в частности пишет и М.Фуко). Если обратиться к философам, то трудно найти такого философа, который бы не затрагивал вопросов политического устройства и не ставил своей задачей просвещение в таких вопросах своих сограждан. То же самое во многом относится и к литературе: в ней удивительным образом самые частные проблемы оказываются оборотной стороной жизни публичной. Хотя, начиная с 60-х ситуация на Западе меняется, и связано это с тем, как отмечает тот же Фуко. что массы перестают нуждаться в руководящей роли интеллектуалов, поскольку начинают не хуже их разбираться в происходящем. Тем не менее, работа интеллектуала не потеряла своего значения, поскольку власть и отношения в обществе нуждаются в критике и осмыслении, которые, однако, могут поставить под вопрос получение массами удовольствия и развлечений - и поэтому массы будут избегать таких вопросов, а власть использовать это. «Новый» интеллектуал тоже потребляет массовую культуру, однако, оставаясь при этом критичным и самокритичным, требует изменений и новаций, без которых общество обречено на деградацию и гибель. Мои вопросы к Вам в связи с этим: можно ли представить себе интеллектуала вне политики? Должен ли интеллектуал обязательно быть философом и гуманитарием? В каком отношении, на Ваш взгляд, находятся философия и политика?

Валянцін Акудовіч: Тут я хутчэй салідарызуюся з тым Фуко, які фіксуе страту інтэлектуалам сваёй ролі (і з шматлікімі іншымі ў тыпалагічна падобных аналітыках), чым з вамі, Вольга. Вы прамаўляеце: «работа интеллектуала не потеряла своего значения, поскольку власть и отношения в обществе нуждаются в критике и осмыслении, которое, однако, могут поставить под вопрос получение массами удовольствия и развлечений…» З пазіцыі чыстага тэарэтызма (прыслоненага да ідэалізма), тут, магчыма, і ёсць рацыя. Але ў сучаснай рэальнасці інтэлектуал (і ягоная праца) не патрэбныя ні ўладзе, ні масам. Хутчэй наадварот – яны ім толькі замінаюць. Калі каму сёння хоць часткова і патрэбны інтэллектуальны плён, дык гэта паліттэхнолагам (яшчэ раз нагадаем паноўную трыяду: палітык, паліттэхнолаг, журналіст), якія зрэдзьчас ім карыстаюцца для сваіх зусім не інтэлектуальных мэтаў. І таму на вашае запытанне: «можно ли представить интеллектуала вне политики?» я без сумнева адказваю: толькі там яму і месца. А калі інтэлектуал ідзе ў палітыку, дык ён перастае быць інтэлектуалам. Дакладней, ён сам мусіць выкінуць на сметнік увесь свой інтэлектуалізм, бо яму, як палітыку, гэта будзе адно замінаць. З вядомых мне беларускіх інтэлектуалаў толькі Уладзімір Мацкевіч спрабаваў (і, калі не памыляюся, спрабуе) удзельнічаць у рэальнай палітычнай барацьбе. Але я зусім не ўпэўнены, што ягоны інтэлектуалізм яму там дапамагае. Дарэчы, ужо не аднойчы знаныя беларускія палітыкі звярталіся да мяне, спадзяючыся, што “філосаф” Акудовіч падкажа, як ім дапяць да ўлады. Але паколькі было не складана пралічыць, што ўлады ім пакуль не бачыць, як уласных вушэй, дык ужо пасля першага сумоўя яны гублялі ўсялякую цікавасць і да “філосафа”, і да ўсёй сусветнай філасофіі ўвогуле…

І ўжо зусім іншая рэч, што інтэлектуал таксама грамадзянін. У тыя гады, калі Беларусь бурапеніла мітынгамі і шэсцямі, абсалютная бальшыня нацыянальна заангажаваных інтэлектуалаў была на вуліцах, трапляла ў пастарункі (Алесь Анціпенка), біла «амапаўцаў» (на адным з іх Ігар Бабкоў зламаў свой парасон), цярпела ад міліцыянтаў (Валянцін Акудовіч доўга ганарыўся, што пры разгоне шэсця, міліцыянт добра лупцанў яго дубінкай па лытцы) і г.д. і да т.п. Але, як вы разумееце, гэта зусім розныя пазіцыі – прысутнасць інтэлектуала ў палітычным дыскурсе ў якасці грамадзяніна і ў якасці інтэлектуала.

Ольга Шпарага: И все-таки, если интеллектуал и не участвует в политической борьбе напрямую, необходимо ли ему избегать критики этой борьбы, а еще вернее – тех условий, в которых это борьба протекает? Я совершенно с Вами согласна в том вопросе, что понимание того, что ты гражданин, и реальное участие в политике – это не одно и то же. Но не совершают ли интеллектуалы на территории бывшего Советского Союза именно такого рода отождествления, так как на протяжении всей истории Советской Империи гражданами они были исключительно в виртуальном смысле, поскольку вся политика сводилась к следованию воли отца народов? Но что самое страшное, результатом такого отождествления становится отказ от признания политической реальности за реальность, нуждающуюся в осмыслении, если не в изобретении. Возвращаясь к Вашему определению инетеллектуала как “эвристической категории” и к тому, что на месте интеллектуала в 20-м веке оказались, прежде всего, политтехнолог, активный консюмерист и журналист, я задаюсь вопросом, не превращается ли “эвристичность” интеллектуала в чистую фикцию, если он позволяет себе спокойно находится в отведенном ему этими “тремя” месте, вместо того, чтобы активно выспрашивать их и сообщество в целом о том, кто и почему обустраивает нашу жизнь, на какие принципы опирается это обустройство, открыто ли оно критике и изменениям? Проще говоря: необходимо ли интеллектуалу критиковать социальное и политическое?

Валянцін Акудовіч: Вольга, я бачу, што вам вельмі хочацца, каб я сказаў: так, інітэлектуалу неабходна аналізаваць, крытычна асэнсоўваць (а яшчэ лепей – ствараць новую) палітычную рэальнасць. Але праблема не стаіць гэткім чынам: трэба ці не трэба? Праблема якраз у тым, што сучаснаму беларускаму інтэлектуалу ад гэтага занятку не выкруціцца – хіба адно збегшы ў вартаўнікі ці вар’яты. Бо калі ён хоча быць публічна запатрабаваным хаця б у пэўных колах грамадства і пры гэтым яшчэ зарабляць грошы з свайго інтэлектуалізму, дык яму толькі і застаецца займацца альбо аналітычнай журналістыкай (здаецца, атрымаўся аксюмарон), паліттэхналогіяй ці непасрэдна палітыкай (і першае, і другое, і трэцяе, як ужо казалася, кастрыруе ў ім уласна інтэлектуала). Нідзе болей і нікому інтэлектуал сёння не патрэбны і задарма. Таму дыскурс палітыкі, як глухая беларуская багна, ужо амаль праглынуў шэраг найбольш адметных беларускіх інтэлектуалаў. Да прыкладу пералічу хоць колькі прозвішчаў, згаданых похапкам: Алесь Анціпенка, Лявон Баршчэўскі, Валерка Булгакаў, Аляксандар Грыцанаў, Сяргей Дубавец, Юрый Дракахруст, Андрэй Дынько, Максім Жбанкоў, Уладзімір Мацкевіч, Аляксандар Фядута… У “інтэлектуальна жывых” засталося адно трохі тых, хто схаваўся ў даследніцкую (ці выкладніцкую) працу. Але ці можна лічыць насамрэч жывым таго, хто хаваецца?

Мой уласны выпадак не шмат розніцца ад іншых. Усёй сваёй сутвай я заангажаваны ў тое, што прыблізна можна пазначыць як “метафізіка адсутнасці”. Аднак вось ужо колькі год я не магу ўцячы ў “адсутнасць”, бо нікому, акрамя мяне самога, тая метафізіка не патрэбная. А вось калі згаджаюся казаць пра палітычнае, дык цягнуць ва ўсе бакі: і ў часопіс, і ў газету, і ў сайт, і на радыё… Ды часам яшчэ і капейчыну заплоцяць за “крытыку сацыяльнага і палітычнага”. А з трансцэндэнтнага не памятаю каб хоць адзін нішчымны грошык калі вываліўся.

Аляксандар Адамянц: И еще один вопрос: если говорить более конкретно, как Вы бы охарактеризовали беларуских интеллектуалов?

Валянцін Акудовіч: На пачатку 90-х (ХХст.) нацыянальна заангажаваныя інтэлектуалы Беларусі былі агрэсіўна еўропацэнтрычныя. Нават амаль «свой» Бахцін успрымаўся тут ўсяго толькі як брутальны плагіятар Бубера ( там дзе пра дыялагізм, а ў астатнім -- проста як запознены інтэрпрэтатар на той час ужо састарэлыа падзей еўрапейскага мыслення). І тады нельга было прыдумаць большай абразы, як назваць беларускага інтэлектуала расейскім словам «інтэлігент». Цяпер сітуацыя значна «лібералізавалася». Аднак я не думаю, што сёння хоць хто з нацыянальна заангажаваных інтэлектуалаў не перасмыкнецца, калі яго няўцям назавуць «інтэлігентам».
Што да расейскамоўнага інтэлектуальнага асяродку, дык там, як мне ўяўляецца, да гэтай праблемы ставіліся досыць індэферэнтна… А ў нас на ёй ламаліся ментальныя дыскурсы.

Ольга Шпарага: А насколько «интеллектуальны» современные беларуские философия, литература, искусство?

Валянцін Акудовіч: Сёння яны інтэлектуальныя настолькі, што гэтага ім хапае, каб быць сучаснымі (нарэшце!). Разам з тым не забудземся, што сам па сабе інтэлектуалізм не вырашае праблему значнасці ні мастацтва, ні літаратуры, ні, нават, філасофіі (у апошнім выпадку эўрыстычны тып інтэлектуалізму выводзіць філасофію з яе уласнага дыскурсу ў сакральны дыскурс мыслення як такога).

Ольга Шпарага: Тщательно поработав с Вашими книгами, я пришла к выводу, что Вас вполне можно рассматривать в качестве эксперта по «проблеме Беларусь». В таком случае, меня интересует вопрос, что же происходило в Беларуси на протяжении последних 13 лет – 13 лет существования Беларуси как самостоятельного государства?

Валянцін Акудовіч: Цягам усяго гэтага часу (я свой адлік звычайна пачынаю недзе з 1986-88гг.) адбывалася толькі адна падзея – паўставанне, як паўстанне, Беларусі. Усё астатняе – толькі вытворнае ад гэтай падзеі. А вось каб разгорнута патлумачыць (у маёй візіі), з чаго незалежная Беларусь з'явілася, чаму і якой яна ёсць і што з усяго гэтага можа атрымацца, мне трэба было б цалкам пераказаць не толькі тыя, згаданыя вамі, кнігі, але, перадусім, і апошнюю («Вялікая здрада»), часопісны варыянт якой летась друкаваўся ў «Дзеяслове» (10, 11 і 12 нумары). Што, натуральна, не ўяўляецца магчымым. Таму я зазначу толькі адзін, але, бадай, найбольш істотны момант, які здарыўся ўжо ўнутры наноў паўсталай Беларусі. Гэта крах этна-лінгвістычнай мадэлі нацыянальнага ўладкавання, якая трымалася на магутнай змагарнай традыцыі амаль у паўтары сотні гадоў і з якой звязваў усе свае спадзяванні ўжо сучасны нацыянал-дэмакратычны рух. Дык вось, за апошнія пятнаццаць гадоў Беларусь выявілася магчымай адно як сацыяльная дзяржава, з чым ніяк не жадаюць змірыцца ні нацыянал-дэмакраты, ні камуністы, ні, нават, лібералы…

Александр Адамянц: Не могли Вы уточнить, что такое Беларусь как социальное государство?

Валянцін Акудовіч: Калі коратка, дык гэта дзяржава, дзе вядзе рэй не ідэалогія, а анталогія быцця. Гэта дыскурс без міфаў, акрамя міфа гэтага дыскурса (пакуль не створанага). А калі на мове палітыкі, дык гэта дзяржава, у аснову якой будзе пакладзена мадэль «грамадзянскай супольнасці» (г. зв. «французская мадэль»). І калі я не памыляюся, дык гэтак яно і будзе, бо гэтак у беларускай рэальнасці ўжо ёсць цяпер, толькі ніхто таго, што ёсць, чамусьці не бачыць за каштоўнасць.

Александр Адамянц: Каким Вы видите будущее Беларуси? Поясню свой вопрос. Я говорю не о прогнозах, а о цели, к которой должно стремиться наше общество. Какая задача стоит перед нами всеми? Какие ценности мы должны отстаивать? Является ли Беларусь Европейской страной? Или она ближе к России, и в этом смысле она более азиатская страна?

Валянцін Акудовіч: Нейкія мэты можна ставіць, а можна і не ставіць ніякіх мэтаў – усё роўна на выхадзе мы атрымаем тое самае (хіба што ў другім выпадку
трохі пазней). Модус камунікатыўна адкрытай цывілізацыі нікому не прадугледжвае ўласнага выбару. Нас чакае доля сярэднестатычнай еўрапейскай краіны, адно што трохі больш «славяназаванай» («зрусіфікаванай») за іншыя усходнееўрапейскія краіны. Дарэчы, гэты фактар дадасць нам адметнасці, хаця ў цэлым адметнасцяў у нас будзе не болей, чым у іншых ад іншых. Відавочна, у нас наўсцяж запануюць агульнаеўрапейскія стандарты і каштоўнасці (яны ўжо тут пануюць, варта адно прыўзняць «накрыўку дыктатуры» і, не заплюшчваючы вачэй, глыбей зазірнуць у беларускі чыгунок, дзе булькоча варыва нашага жыцця). Праўда, усе гэтыя «стандарты» і «каштоўнасці» будуць трохі здэфармаванымі з уліку і на вонкавы фактар «азіацкай» Расеі побач і на тую «рускасць» унутры беларусаў, якая ўжо сталася адным з натуральных чыннікаў нас саміх… І тут ніякіх нечаканасцяў не прадбачыцца -- пытанне толькі ў часе. Бо мы еўрапейцы не па геаграфіі, а па лёсу, які наканаваў нашым продкам прыняць чынны ўдзел у фармаванні Вялікай Еўропы і потым быць адным з яе асноўных фарпостаў на Усходзе.

Александр Адамянц: Что Вы думаете о проблеме языка? Беларусь страна двуязычная, хотя городское население в основном говорит по-русски и у многих есть неприятие беларуского языка. Каковы перспективы развития и взаимодействия двух языков?

Валянцін Акудовіч: Зусім нядаўна я нечакана для сябе зразумеў, што пасля маіх дзяцей самым дарагім для мяне ў гэтым жыцці з'яўляецца мова. Яна мне нават даражэйшая за свабоду і незалежнасць Беларусі. Чаму так? Можа таму, што быццё і нябыт у сваім цэлым размаўляюць са мной толькі па-беларуску (і ні на якой іншай мове яны са мной размаўляць не жадаюць). З гэтага вы лёгка можаце сабе ўявіць, як мне няўтульна ад той сітуацыі, у якой знаходзіцца сёння беларуская мова. Разам з тым, я выдатна разумею, што нават у спрыяльных умовах гэтая сітуацыя радыкальна не пераменіцца і беларуская мова, бадай, ніколі не запануе спрэс. Я аб гэтым ужо шмат пісаў і таму не маю ніякай ахвоты зноў разгортваць аналітыку гэтай скрушнай тэзы. Але з яе вынікае, што ў нас няма іншага выйсця, як пазбыцца «неприятия» расейскамоўных да беларускамоўных і наадвароті. Інтэлектуалы тут маглі б стаць “жывым” прыкладам для ўсяго беларускага грамадства. Мірнае суіснаванне розных моваў (як канфесіяў ды рэлігіяш) – гэтак будзе натуральна для Беларусі. А ўсяляк інакш – будзе не натуральна.

Александр Адамянц: В связи с языком возникает и другой вопрос. Как Вам видится проблема национального самоопределения и национальной идентичности беларусов? Не в том ли состоит трудность с национальным самоопределением, что беларуский язык оказывается на периферии культурной ситуации в целом?

Ольга Шпарага: Я хочу сделать еще одно замечание по этому поводу, опираясь на Ваши тексты. В них Вы достаточно однозначно негативно отзываетесь о национальной идее. Во-первых, Вы отмечаете, вслед за большинством западных философов, что в современном западном мире время наций прошло. Это время приходилось на модерную эпоху 17-19 вв. и характеризовалось формированием новых национальных государств. Кризис этой эпохи приходится на первую и вторую мировые войны, которые стали выражением борьбы этих наций-государств друг с другом. Послевоенный период и наступление эпохи постмодерна – это время формирование новых наднациональных – экономических, политических, культурных – образований, которые бы и брали на себя миссию разрешения межнациональных и межкультурных конфликтов. Во-вторых, конец национальной идеи Вы связываете с концом «эпохи Идей», т.е. неких абстрактных и универсальных теоретических построений, которым должны были подчиняться локальные теории и практики. Эпоха постмодерна делает локальное, или актуальное, как Вы пишите, высшей ценностью. В-третьих, Вы отмечаете, что в художественном плане националистические идеи ничем не отличаются от коммунистических.

Тогда напрашивается вопрос: не вступает ли беларуская национальная идея в противоречие с современным цивилизационным развитием? Другой волнующий меня вопрос: если такое противоречие есть, насколько все же реально его преодолеть, иначе говоря: возможно ли народу и государству осуществить самоопределение, минуя этап национального самоопределения? И не является ли именно эта проблема – формирование Беларуси как самостоятельного национального государства в эпоху «после наций» - ядром всех наших сегодняшних бед?

Валянцін Акудовіч: Уласна кажучы, вы, Аляксандар і Вольга, у гэтых апошніх сваіх пытаннях сфармулявалі і мае адказы на іх. Таму мне застаецца толькі дадаць трохі інтэрпрэтацыяў… У эпоху «выбуху мадэрнасці» нацыяналізм выявіўся універсальнай ідэалагічнай формулай для тамтэйшага соцыўму. Ім па-рознаму, але аднолькава плённа скарысталіся і даўно паўсталыя дзяржавы і тыя, што ствараліся наноў (хаця дакладней было б сказаць, што гэта нацыяналізм імі скарыстаўся). Але трыўмфальнае шэсце нацыяналізму было звязанае не з яго фантастычнай прыдатнасцю да гранічна розных сітуацыяў у якасці ідэалогіі, а з тым, што ён апынуўся найбольш эфектыўным інструментам у якасці тэхналогіі мадэрнага соцыўму. Дарэчы, на неверагодную тэхналагічнасць нацыяналізму амаль ніхто не звярнуў увагу… Зрэшты, сёння ўсё гэта ўжо амаль не мае значэння. Бо цывілізацыя культураў скончылася. Пачалася культура цывілізацыі, якая пакуль трымае назву "глабалізацыя". Зразумела, што глабалізацыя – гэта прынцыпова іншая (ад нацыяналізму) форма ідэалагічнага і тэхналагічнага ўладкавання быцця чалавека. І мы разам з усімі нацыяналізмамі (аформленымі, недааформленымі і толькі запачаткаванымі) ўжо ўцягнутыя ў гэтую новую гульню ў жыццё, правілы якой, дарэчы, яшчэ толькі пачынаюць пісацца і таму пакуль зусім не зразумела, хто ў канчатковым выніку ў ёй пераможа.

Таму натуральна, што з сітуацыі «глабалізму» перад кожным нацыяналізмам паўсталі свае і вельмі сур'ёзныя праблемы. Асноўная праблема беларускага нацыяналізму ў тым, што ён усё яшчэ застаецца без канвецыйнага нацыянальнага міфу, каб паспець з яго плённа скарыстацца перад тым, як глабальныя перарухі вельмі шмат чаго перайначаць і ў нашых сэрцах, і ў нашых галовах.

Ольга Шпарага: И как на эту проблему можем реагировать мы, интеллектуалы?

Валянцін Акудовіч: Тут займеннік «мы» наўрад ці будзе дарэчы, бо працоўнае месца інтэлектуала знаходзіцца ў адзіноце. І таму калі і ёсць у інтэлектуалаў нейкая агульная задача – дык гэта пашыраць і вялічыць дыскурс інтэлектуалізму… -- Аднак жа ўсё існуе, каб быць прыдатным для нечага,-- заўважыце вы. Ну так. Але каб не было інтэлектуальнага дыскурсу, дык ці адбыліся б мы з вамі як інтэлектуалы, а значыць ці адбыліся б і ўвогуле? За сябе адкажу, што напэўна не, я не адбыўся бы… Аб чым тут гаворка? Можа інтэлектуалізм паўстаў і сфармаваўся як дыскурс зусім не для «нечага», а толькі для «некага». Можа ён і існуе адно дзеля таго, каб было куды прыйсці і было дзе застацца тым, каму кон уплёў у зялёнае вецце жыцця папяровую стужку інтэлектуалізму?

Зрэшты, а чым яшчэ ёсць і само жыццё, як не ўсяго толькі месцам, куды можна прыйсці і дзе можна застацца на нейкі час?