Сваім існаваннем Захад павінен быць удзячны не рэфармацыі, а капіталізму. Жэнева Кальвіна выглядала таксама як і Кабул талібаў. Іслам зменяць не новыя ідэі, а моцная эканоміка і сярэдні клас - лічыць амерыканскі палітолаг іранскага паходжання Валі Наср.

Der Spiegiel: У Еўропе працягваецца дыскусія наконт таго, ці здольныя мусульмане інтэгравацца ў заходняе грамадства.

Валі Наср: Адзіны шлях да інтэграцыі вядзе праз эканоміку. Мы павінны дапамагчы мусульманам інтэгравацца ў сусветную эканоміку.

D.S.: Вы сапраўды лічыце, што рост дабрабыту можа ліквідаваць культурныя адрозненні?

Валі Наср: Паляпшэнне эканамічнай сітуацыі прывядзе да змены каштоўнасцяў і поглядаў менавіта так, як гэтага жадае Захад.

D.S.: Але ж каштоўнасці, на якіх заснаваныя нашыя грамадствы, вельмі розныя. Як тады можна акрэсліць мяжу талерантнасці?

Валі Наср: Гаворка ідзе не пра талерантнасць, а пра тое, каб мусульмане і Захад знайшлі супольныя каштоўнасці. А адказ тут адназначны: каміталізм, пашырэнне рынкаў, то бок глабалізацыя. Супольныя эканамічныя інтарэсы ствараюць кантакты, якія ідуць значна далей.

D.S.: Захад не хоча доўга чакаць. Ён бачыць пагрозу фундаменталізму і тэрарызму.

Валі Наср: У 2002 годзе тэрарызм закрануў Інданэзію. А сёння там прэзідэнт з нейтральнымі поглядамі перамог канкурэнтаў фундаменталістаў.

D.S.: Ці не перабольшвае Захад уплыў экстрэмісцкага руху на іслам?

Валі Наср: У некаторых частках ісламскага свету экстрэмізм яшчэ доўга будзе мець вялікі ўплыў. Але гэта толькі адна са шматлікіх сілаў. Справа ў тым, што заходнія СМІ надаюць экстрэмізму за шмат увагі. Палітыкі і інтэлектуалы павінны яго ацэньваць рацыянальна. Хто можа перамагчы экстрэмізм? На 100% не Захад. Яго павінны перамагчы знутры – тая частка грамадства, якая бачыць, што джыхад перашкаджае ім займацца бізнэсам.

D.S.: Вы маеце на ўвазе сярэдні клас?

Валі Наср: Так. Менавіта сярэдні клас змяніў за апошнія некалькі дзесяткаў гадоў Еўропу. Я маю на ўвазе такі сярэдні клас, які, напрыклад, у Бразіліі, Малайзіі ці Турцыі павярнуўся тварам да адкрытага рынку і далучыўся да працэсу глабалізацыі.

D.S.: Вы лічыце, што гэта не нацыяналізм, камунізм ці ісламізм найбольш паўплывалі на ісламскі свет, а жаданне зарабіць як мага больш грошай? Чаму тады да гэтага часу ў свеце ёсць тэрор?

Валі Наср: Ісламскі свет вельмі розны. Паміж Атлантыкай і Ціхім акіянам, Азіяй і Цэнтральнай Афрыкай, існуе мноства ідэйных плыняў. Нягледзячы на тое, што ў былым савецкім блоку эканамічныя пераўтварэнні адбываюцца вельмі марудна, але і так яны на шмат больш лагодныя, чым у мусульманскім свеце. Чаму? Таму што ў многіх ісламскіх краінах джыхад і эканоміка сплеценыя. А там, дзе эканамічная інтэграцыя на слабым узроўні – у Самалі, Афганістане, Емене альбо Пакістане – там мацнейшы экстрэмізм.

D.S.: А што Захад можа зрабіць у гэтых краінах?

Валі Наср: Найперш, мы не павінны пачынаць ад вінаграду, які вісіць на самым высокім месцы. Варта пачаць ад магчымага, то бок з такіх краін, як Турцыя, Інданэзія і Малайзія. Дзякуючы гэтаму мы зможам стварыць сілу, якая пазней сама будзе дзейнічаць у ісламскім свеце. Нягледзячы на сённяшнія цяжкасці, Дубай паказаў мусульманам, што цягам аднаго дня можна атрымаць тэлефон, а на працягу тыдня – пашпарт. Гэта рэальна. І гэта не мы, людзі Захаду, паказалі гэта мусульманам, а арабы іншым арабам.

D.S.: У Саудаўскай Аравіі ёсць сярэдні клас, хай сабе і нешматлікі. Там ёсць таксама адкрыты на перамены кароль, але гэта краіна ўсё роўна застаецца крыніцай кансерватыўнай ідэалогіі.

Валі Наср: Сапраўднага сярэдняга класу ў Саудаўскай Аравіі няма. Гэта краіна не прадукуе дабрабыт, яна жыве ў дабрабыце дзякуючы нафце. Дзяржаве не патрэбны такі сярэдні клас, ёй не патрэбныя іх падаткі. Таксама было і 70-ыя гады ў Іране. Там сярэдні клас таксама не выканаў сваёй гістарычнай місіі. Вельмі важна, каб гэтая група дзейнічала меркантыльна.

D.S.: А можа ісламскаму свету патрэбная рэфармацыя, кшталту той, што ў 16 ст. адбылася ў Еўропе? Можа эканомікі замала?

Валі Наср: Мы паступова пачынаем забываць, а што ж адбылося падчас рэфармацыі. Жэнева Кальвіна альбо Шатландыя Кнокса выглядалі таксама, як Кабул у часы панавання талібаў. Тыя рэфарматары не былі лібераламі, яны былі пурытанамі. Прамысловую рэвалюцыю ў Шатландыі распачала камерцыя. Аналагічна сёння ў ісламе: таксама як і тыя пурытане, свецкія духоўныя лідэры кшталту Асамы бін Ладэна альбо Махмуда Ахмадзінежада прадстаўляюць толькі невялікі фрагмент ісламу. А нам непатрэбныя духоўныя лідэры. Нам патрэбны мусульманскі Адам Сміт.

D.S.: Хто зрэфармуе іслам?

Валі Наср: З упэўненасцю магу сказаць, што гэтым рэфарматарам не будзе духоўны лідэр. Але не будзе ім і інтэлектуал, які падабаецца Захаду. Імі будуць прадпрымальнікі, бізнэсмэны.

D.S.: Тады як можна патлумачыць, што шмат ісламскіх тэрарыстаў выйшлі акурат з сярэдняга класу?

Валі Наср: Тэрарызм – гэта праблема сяэдняга класу. Чэ Гевара альбо чальцы груп Bader-Meinhof ці Чырвоных брыгад паходзілі менавіта з гэтай групы. Таксама як Асама бін Ладэн і яго прадстаўнік аз-Завахіры. У гэтым сэнсе ісламскі тэрарызм ні чым не адрозніваецца ад левацкага тэрарызму 70-ых гадоў. Але важныя не столькі асобныя сыны і дочкі прадпрымальнікаў. Важна тое, ці падтрымлівае тэрарызм сярэдні клас. У Нямеччыне, Італіі альбо ў Амерыцы гэта не прайшло, таму тэрарызм там з’явіўся, а потым знік. Такі самы сцэнар чакае і ісламскі свет. Добры прыклад – Інданэзія.

D.S.: Чаму мусульманская эліта не адмяжоўваецца ад тэрарыстаў? Чаму там няма руху супраціву альбо, прынамсі, дэманстрацый?

Валі Наср: Таму што толькі ў некалькіх ісламскіх краінах грамадзяне разумеюць, што тэрарызм перашкаджае іх бізнэсу. Калі кагосці не хвалюе тое, ці знойдзецца за мяжой рынак для яго тавараў, альбо пытанне працаўладкавання ў прыватнай фірме, то яму ўсё роўна. А тым больш, калі ўрад такой краіны атрымлівае дапамогу ад багатых дзяржаў, а працаўнікам дзяжаўных фірм плоцяць заробак незалежна ад таго, што робяць тэрарысты, дык навошта тады ўвогуле выходзіць на вуліцу і пратэставаць?

D.S.: Хаця б таму, што самі мусульмане пакутуюць ад замахаў?

Валі Наср: Калі хтосці бачыць, што яго матэрыяльнае існаванне пад пагрозай – той выступае супраць тэрарыстаў. У 90-ых гадах групы кшталту Ісламскага Джыхаду ладзілі замахі ў месцах адпачынку турыстаў у Егіпце. Калі мясцовыя людзі падлічылі мільярдныя страты, то яны самі выйшлі на спецслужбы і здалі тэрарыстаў.

D.S.: Але цяпер гэта, відаць, не так проста?

Валі Наср: Так, сапраўды. Сёння тэрарыстам прасцей паказваць сябе ў яскасці macho-ісламу: «Паглядзіце на мяне! Я ненавіджу Захад! Я змагаюся супраць яго!”. Справа ў тым, што ніхто ў ісламскіх краінах не задае сабе пытання: а колькі ж каштуе такая пазіцыя? Шмат калі яе цана нулявая.

D.S.: А ці не дастаткова маральнасці ў якасці матывацыі для вядзення супольнага бізнэсу?

Валі Наср: Маральнасць чутная толькі тады, калі існуюць моцныя эканамічныя інтарэсы. Менавіта яны адказваюць за яе незваротнасць. Эканоміка прадукуе маральнасць. Паўтару яшчэ раз: ісламскі свет – гэта адзіная частка планета, якая да гэтай пары не ўключаная ў міжнародны эканамічны абмен. І гэта, паводле мяне, нашмат лепш чым культурныя і рэлігійныя адрозненні тлумачыць праблему паміж светам ісламу і Захадам. Культурныя і рэлігійныя праблемы могуць быць вырашаныя выключна ў эканамічнай прасторы. Нават калі мы бачым, што нас падзяляе глыбокая цывілізацыйная прорва, то перакрочыць яе мы зможам толькі дзякуючы будове эканамічных мастоў.

D.S.: Заходні капіталізм перажывае сёння адзін з самых сур’ёзных крызісаў у гісторыі.

Валі Наср: У апошнія дзесяцігоддзі Захад пацярпеў з-за капіталізму, які практычна, ніхто не катраляваў. А ісламскі свет пакутуе сёння акурат з-за таго, што ў ім малавата капіталізму.

Крыніца: Der Spiegiel

Пераклад: Зміцер Гурневіч